Hegðun sem skilaboð

Við sjáum hegðun áður en við sjáum það sem liggur að baki henni.

Við sjáum barnið sem neitar að fara inn í kennslustund. Barnið sem ýtir öðrum frá sér, öskrar þegar það fær nei, truflar hópinn, lokar á samskipti eða virðist einfaldlega ekki vilja gera það sem ætlast er til af því.

Það er auðvelt að bregðast við því sem blasir við.

Hvernig fáum við barnið til að hætta þessu? Af hverju hlustar það ekki? Veit það ekki betur?

En hegðun verður ekki til í tómarúmi.

Á bak við hana getur verið þörf, tilfinning, reynsla, skynáreiti, óöryggi, skortur á færni eða krafa sem barnið ræður ekki við á þeirri stundu.

Þess vegna getur verið gagnlegt að líta á hegðun sem upplýsingar. Hegðunin getur gefið okkur mikilvægar upplýsingar um það sem barnið er að upplifa, hvaða þörf eða vandi gæti legið að baki og hvaða stuðning það þarf frá okkur. Stundum þurfum við að skilja betur það sem hegðunin segir okkur áður en við getum hjálpað barninu að gera öðruvísi.

Sama hegðun – ólíkar ástæður

Tvö börn geta sýnt nákvæmlega sömu hegðun en af gjörólíkum ástæðum.

Tvö börn neita til dæmis að fara inn í matsal. Annað barnið er yfirbugað af hávaðanum, lyktinni og mannmergðinni. Hitt óttast að hitta þar barn sem hefur verið að stríða því.

Hegðunin sem við sjáum er sú sama: barnið neitar að fara inn. En ef við bregðumst aðeins við neituninni án þess að reyna að skilja hvað liggur að baki henni er hætta á að við reynum að leysa rangt vandamál.

Sama getur átt við um barn sem slær. Kannski er það reitt og skortir enn aðrar leiðir til að tjá reiðina. Kannski varð það hrætt. Kannski misskildi það samskipti annars barns. Kannski hafði það haldið aftur af sér allan daginn og réð ekki lengur við álagið. Kannski hafði það lært að með því að slá kæmist það út úr aðstæðum sem það réði illa við.

Að skilja hvað liggur að baki afsakar ekki að barnið meiði annað barn eða fullorðinn. Skilningurinn hjálpar okkur hins vegar að sjá hvað við þurfum að stöðva, kenna, breyta eða styðja.

„Vill ekki“ eða „getur ekki núna“?

Við túlkum hegðun barna oft út frá vilja. Hann vill ekki hlusta. Hún nennir þessu ekki. Hann veit alveg hvað hann á að gera. Hún er bara að reyna að fá sínu framgengt.

Stundum er barn vissulega að prófa mörk eða sækjast eftir einhverju sem það langar í. Það er eðlilegur hluti af þroska. En stundum getur það sem lítur út eins og „vill ekki" í raun verið: „Ég skil ekki." „Þetta er of erfitt." „Ég veit ekki hvernig." „Þetta er orðið of mikið fyrir mig." „Ég er hræddur." „Ég get þetta þegar mér líður vel, en ekki núna."

Færni er ekki alltaf jafn aðgengileg

Barn getur vel kunnað að bíða eftir að röðin komi að því á góðum degi en misst aðgang að þeirri færni þegar það er þreytt, svangt, undir miklu álagi eða komið út fyrir þolglugga sinn. Það getur kunnað orð yfir tilfinningar sínar í rólegu samtali en ekki náð í þau þegar kerfið er komið í uppnám.

Spurningin er því ekki aðeins hvort barnið kunni eitthvað. Við þurfum líka að velta fyrir okkur hvort það hafi aðgang að þeirri færni í þessum aðstæðum, á þessari stundu.

Hvað gerðist áður?

Þegar hegðun barns verður erfið fer athygli okkar eðlilega á augnablikið sjálft. Barnið kastaði stólnum. Hljóp út. Sagði ljótt orð. Neitaði að vinna verkefnið.

En mikilvægar upplýsingar geta falist í því sem gerðist áður. Voru fyrirmælin óskýr? Var skyndileg breyting á dagskrá? Var barnið búið að vera lengi í miklum hávaða? Var verkefnið of erfitt? Var það nýbúið að upplifa höfnun í leik? Var einhver búinn að stríða því? Varð samskiptatónninn skyndilega harðari? Var barnið einfaldlega komið að þolmörkum?

Þetta snýst ekki um að finna einhvern til að kenna um. Við erum að leita að upplýsingum sem geta hjálpað okkur að koma auga á mynstur.

Ef barn springur til dæmis aftur og aftur þegar skipta á milli verkefna getur lausnin verið önnur en meiri agi. Kannski þarf það meiri fyrirvara, sjónrænan stuðning eða skýrari ramma utan um breytingarnar. Þegar við skiljum mynstrið getum við frekar unnið fyrirbyggjandi, í stað þess að bregðast alltaf við eftir að allt er komið í óefni.

Hvaða hlutverki þjónar hegðunin?

Að segja að hegðun hafi hlutverk þýðir ekki að hún sé úthugsuð eða að barnið hafi ákveðið fyrirfram að haga sér á ákveðinn hátt. Hegðun getur haft ákveðið hlutverk án þess að barnið geri sér grein fyrir því.

Barn sem hleypur út úr háværri kennslustofu fær til dæmis fjarlægð frá áreitinu. Barn sem öskrar þegar verkefni verður of erfitt getur komist undan kröfu sem það ræður ekki við á þeirri stundu. Barn sem truflar stöðugt getur fengið samskipti og athygli sem það á annars erfitt með að sækja sér.

Ef við sjáum aðeins hegðunina reynum við kannski fyrst og fremst að stöðva hana. Þegar við skiljum betur hlutverk hennar getum við farið að spyrja: Hvernig getum við hjálpað barninu að mæta þessari þörf eða takast á við þessar aðstæður á öruggari og hentugri hátt?

Barnið sem þarf hlé getur lært að biðja um hlé. Barnið sem veit ekki hvernig það á að komast inn í leik getur þurft stuðning við að læra og æfa þá færni. Barnið sem ræður ekki við verkefnið getur þurft meiri aðstoð, minni skref eða verkefni sem tekur mið af getu þess. Þá erum við ekki aðeins að reyna að fjarlægja hegðun. Við erum að byggja upp færni.

Forvitni áður en við ályktum

Fullorðnir sjá aðeins brot af heimi barnsins. Við vitum ekki alltaf hvað gerðist í frímínútunum, hvernig barninu leið þegar það vaknaði um morguninn, hvaða aðstæður bíða þess heima, hvaða samskipti það hefur átt við önnur börn eða hversu mikið áreiti það hefur þegar þurft að vinna úr þann daginn.

Við vitum heldur ekki alltaf hvernig barnið sjálft skilur það sem hefur gerst. Þess vegna þurfum við að gæta okkar á því að túlka hegðun of hratt sem leti, ókurteisi, athyglissýki eða mótþróa. Slík orð geta auðveldlega orðið lýsing á barninu sjálfu í stað þess að hjálpa okkur að skilja hvað er að gerast hjá því.

Við getum í staðinn nálgast barnið með forvitni: Hvenær kemur þessi hegðun helst fram – og hvenær ekki? Hvað virðist vera erfitt fyrir barnið í þessum aðstæðum? Hvaða færni gæti það vantað eða átt erfitt með að nýta á þessari stundu? Hvaða þörf gæti legið að baki? Hvað í umhverfinu getum við gert öðruvísi?

Og ekki síst: Hvað segir barnið sjálft þegar við gefum okkur tíma til að hlusta?

Við þurfum ekki alltaf að vita nákvæmlega hvað liggur að baki hegðuninni. Forvitnin sjálf getur þó breytt því hvernig við nálgumst barnið. Hún færir okkur frá því að ganga út frá því að við vitum af hverju barnið hagar sér svona yfir í að reyna að skilja upplifun þess.

Skilningur útilokar ekki mörk

Að reyna að skilja hegðun barns þýðir ekki að allar gjörðir séu leyfðar. Barn má vera reitt en það má ekki meiða. Barn má vera ósátt við fyrirmæli en fullorðnir þurfa stundum að halda ákveðnum mörkum. Barn getur þurft að taka ábyrgð á gjörðum sínum og læra að bæta fyrir þegar það hefur sært aðra.

Munurinn felst í því hvernig við nálgumst það. Við getum stöðvað hegðun og um leið verið forvitin um það sem liggur að baki henni. Við getum haldið mörkum og um leið viðhaldið tengslum. Við getum kennt ábyrgð án þess að nota skömm.

Markmiðið er ekki aðeins að fá barnið til að hlýða á þeirri stundu, heldur að hjálpa því smám saman að skilja sjálft sig, byggja upp færni og finna aðrar leiðir þegar eitthvað verður erfitt.

Frá hegðun að skilningi

Kannski er því gagnlegra að færa okkur frá spurningunni „Hvað er að þessu barni?" yfir í „Hvað er að gerast hjá þessu barni?" Og síðan áfram: „Hvað þarf barnið frá okkur til að geta tekist á við þetta á annan hátt?"

Hegðun er það sem við sjáum. En undir henni er barn með sína eigin sögu, líkama, færni, þarfir og upplifun.

Þegar við tökum okkur tíma til að horfa aðeins dýpra fáum við ekki aðeins meiri skilning á hegðuninni. Við fáum meiri möguleika á að mæta barninu þar sem það er – og hjálpa því að vaxa þaðan.